Bugungi kunda marketolog bozorda eng ko'p terilgan kasblardan biri hisoblanadi, chunki hech bir kompaniya bunday rivojlanish vositasisiz qila olmaydi. Ammo ko'pchilik marketing faqat reklama va mahsulotni qanday sotishni nazarda tutadi, deb hisoblashadi. Aslida, ular faqat komponentlardir. Marketing nima? U qanday paydo bo'ldi va uning mohiyati nimada?
Marketingning paydo bo'lishi va rivojlanishi tarixi
"Marketing" tushunchasi jarayonning o'zidan ancha keyin paydo bo'ldi. Marketing elementlari savdo birinchi paydo bo'lganda allaqachon ishlatilgan - 6-7 ming yil oldin.
Marketing nima?
Marketing - bu jarayon bo'lib, uning mohiyati potentsial xaridorning ehtiyojlarini bashorat qilish va ushbu ehtiyojlarni qondirishning eng maqbul usullarini tanlashdir. Bu mijozga kerakli tovarlar yoki xizmatlarni taklif qilish orqali amalga oshiriladi.
Tovarlar bozori paydo bo'lgandan so'ng, narx va reklamaning asosiy tamoyillari bo'lgan marketing shakllari faol rivojlana boshladi. Muayyan tovarlarga ega bo'lmagan aholi punktlari yoki oila sotish yoki almashtirish orqali kerakli narsani olishlari mumkin edi. Ammo mahsulot ishlab chiqarish va sotish bilan maqsadli ravishda shug'ullanadiganlar ham bor edi. Aynan ular reklama va marketing asoslarini shakllantirishni boshladilar. Birinchisi, qadimgi Misr va shumerlar aholisi.
Asrlar davomida bu sohada hech narsa o'zgarmadi, lekin 17-asrning oxiridan boshlab marketing boshqa shaklga ega bo'ldi. Tarixiy ma'lumotlarga ko'ra, o'sha paytda iste'molchiga yo'naltirilgan tovarlarni sotish atamasi va tamoyillari allaqachon ishlatilgan. Yaponiya marketingning tug'ilgan joyi hisoblanadi, u erda 1960 yilda birinchi iste'molchi do'koni ochilgan. Egasi boshqa do'kon va sotuvchilarga tashrif buyurdi, qaysi mahsulotlar uzoq vaqt davomida sotilmasligini kuzatib bordi va ularni o'z do'koniga sotib olmadi. Natijada, u faqat mijozlarga kerak bo'lgan tovarlarni sotdi. Amerikalik iqtisodchi va menejment nazariyotchisi Piter Drukerning fikricha, Yaponiyadagi do'kon egasi bunday savdo tamoyillarini ishlab chiqqan birinchi turdagi do'kondir.
Eng boshidanoq marketing faoliyatini uch bosqichga bo'lish mumkin:
- 1860-1920 yillar. Texnologiyaning rivojlanishi va axborot uzatish usullarining takomillashuvi fonida jahon iqtisodiyoti marketing xulq-atvori modellari ustida ishlay boshlaydi. Rivojlangan mamlakatlarda talab va taklif nisbati o'sib bormoqda, shuning uchun bozor tovarlar miqdorini faol ravishda oshira boshladi.
- 1920-1930 yillar. Tovarlar miqdori va turlarining o'sishi tufayli ularning sifat darajasi ham oshadi. O'sha paytdagi bozorda asosiy yetakchilar, monopoliya tamoyillari shakllana boshlaydi.
- 1930-1960 yillar. Dunyoda bo'lgan urushlar, ko'plab mamlakatlarda iqtisodiyotning tanazzulga uchrashi tufayli taklif talabni oshirib yubora boshladi. Biznes egalari, mahsulot ishlab chiqaruvchilari hozirgi vaqtda ishlab chiqarishga emas, balki savdo jarayonini modernizatsiya qilishga ko'proq harakat qilish kerakligini tushunadilar. Bozorning xulq-atvori, reaktsiyasi, xaridorlar psixologiyasi, iste'molchi xatti-harakatlari modellari o'rganilmoqda. Buning yordamida tijorat va marketingning asosiy tamoyillari shakllanadi, ular aslida o'sha paytdan beri o'zgarmagan.
Ikkinchi jahon urushi tugaganidan keyin savdo va jahon iqtisodiyotida keskin burilish yuz berdi. Bozor iste'molchilar psixologiyasi va tadqiqot iqtisodchilariga e'tibor qaratgan holda ishlab chiqarishni boshladi.
Odamlar tovarlarni sotib olishdan oldin ishonchni sotib olishadi.
Mark Stivens, Sizning Marketing Sucks muallifi
Marketing mutaxassislar tomonidan amalga oshirilgan keng ko'lamli jarayonga aylandi. Endi buni nafaqat jismoniy shaxslar, balki barcha savdo kompaniyalari alohida marketing bo'limlarini ochishdi.
Buni birinchi bo'lib Sayrus Makkormik qilgan. U qishloq xo'jaligi texnikasini ishlab chiqaruvchi eng yirik kompaniyalardan biri bo'lgan McCormick Harvesting Machine Company kompaniyasiga asos solgan. Kompaniyaning o'ziga xos xususiyati shundaki, u erda menejerlar ishlagan marketing bo'limi ochildi. Ular eng muhim vazifalardan biri hisoblangan, chunki ular savdo strategiyalari va mavjud xaridorlar va potentsial iste'molchilarga ta'sir qilish usullarini o'ylab topdilar.
Buning ortidan kompyuterlar paydo bo'ldi. Bu butun savdo jarayoni va savdo maydonchalari faoliyatining tubdan o'zgarishi bilan ajralib turadi. Marketing va reklama asosiy savdo falsafasi va iste'molchi va mijoz o'rtasidagi samarali aloqa vositasiga aylandi. Savdo tovarlarni ishlab chiqarish jarayoni bilan bog'liq bo'lgan yaxlit tizimga aylandi, chunki menejerlar va sotuvchilarning o'zlari mahsulotning xususiyatlariga, tashqi ko'rinishiga ta'sir ko'rsatdilar. Bozor psixologiyasi va ehtiyojlari o'rganildi.
Internet-marketing tushunchasi paydo bo'la boshlaydi. Kompyuterlarning paydo bo'lishi bilan iste'molchilar va biznes egalari uchun ma'lumot, xabarlar va mahsulot reklamalari almashish ancha osonlashdi. Yirik kompaniyalar va tashkilotlar sotishning klassik usuliga yangi muqobil va qo'shimchani darhol qadrlashdi. 1990 yilda ular shaxsiy kompyuterlarning bu qadar keng tarqalishini o'ylamagan edilar, shuning uchun dastlab kompaniya savdo nuqtalari, tovarlarning ulgurji xaridorlari va shunga o'xshash kompaniyalar bilan aloqaga e'tibor qaratdi. Ammo vaqt o'tishi bilan bozor tobora ko'proq yangi texnologiyalar bilan to'ldirildi, shuning uchun tashkilotlar eng mashhur mahsulotlarni nashr etish va keyin barcha mahsulotlarni taqdim etish qobiliyatiga ega o'zlarining veb-resurslarini yaratishni boshladilar.
Marketing - xususiyatlari va maqsadlari
Marketing faoliyati mutaxassislar tomonidan amalga oshirilishi kerak bo'lgan murakkab va uzoq jarayondir.
Marketing turlariga quyidagilar kiradi:
- iste'molchilarni, bozor talablarini va uning xususiyatlarini, tovarlarning xususiyatlarini o'rganish;
- sotish strategiyasini rejalashtirish va ishlab chiqish;
- narx siyosati;
- tovarlarni qadoqlash xususiyatlari va tashqi ko'rinishi;
- marketing kommunikatsiyalari kompleksini amalga oshirish;
- marketing faoliyati;
- xalqaro operatsiyalarning turli shakllari.